http://www.samosia.pl Kocham was oh love XDXD http://www.kowbojki.pl Jestem w szoku http://www.fanimal.pl Welonki http://www.samosia.pl #40 Najgorsza,najtragiczniejsza rzecz w moim życiu :( http://www.kowbojki.pl Czy facet ma uczucia tylko w jajach? http://www.samosia.pl #40 Najgorsza,najtragiczniejsza rzecz w moim życiu :( http://www.fanimal.pl Welonki http://www.kowbojki.pl Jestem w szoku http://www.samosia.pl Przystojniejsi najprzystojniejsi... http://www.kowbojki.pl Zrobicie to za 5000 zł? http://www.kowbojki.pl Czy facet ma uczucia tylko w jajach? http://www.samosia.pl Przystojniejsi najprzystojniejsi... http://www.kowbojki.pl Komu lubicie dogryzać na kowbojkach? http://www.samosia.pl Jaką partię popierasz? http://www.fanimal.pl Welonki http://www.kowbojki.pl Czy facet ma uczucia tylko w jajach? http://www.kowbojki.pl Podobam sie mu czy nie? http://www.kowbojki.pl Podobam sie mu czy nie? http://www.samosia.pl Jak ją odbić? http://www.samosia.pl Dlaczego nazywacie mnie zbokiem albo erotomanem :/ ? http://www.kowbojki.pl Komu lubicie dogryzać na kowbojkach? http://www.kowbojki.pl Z kim z kowbojek http://www.kowbojki.pl Jestem w szoku http://www.samosia.pl Daj buzi http://www.kowbojki.pl Czy facet ma uczucia tylko w jajach? http://www.kowbojki.pl Komu lubicie dogryzać na kowbojkach? http://www.kowbojki.pl Jestem w szoku http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem kobiet... http://www.samosia.pl Główny "podrywacz" na samosi http://www.fanimal.pl Pomocy http://www.samosia.pl Pytanie Do Panów. Pierwszy raz. http://www.kowbojki.pl Moj ojciec to gnój http://www.kowbojki.pl Z kim z kowbojek http://www.kowbojki.pl Podobam sie mu czy nie? http://www.kowbojki.pl Komu lubicie dogryzać na kowbojkach? http://www.fanimal.pl Pomocy http://www.samosia.pl Główny "podrywacz" na samosi http://www.samosia.pl Główny "podrywacz" na samosi http://www.samosia.pl Daj buzi http://www.samosia.pl Daj buzi http://www.kowbojki.pl Z kim z kowbojek http://www.kowbojki.pl Podobam sie mu czy nie? http://www.samosia.pl Pielgrzymki :D http://www.samosia.pl Pytanie Do Panów. Pierwszy raz. http://www.kowbojki.pl Zrobicie to za 5000 zł? http://www.kowbojki.pl Moj ojciec to gnój http://www.fanimal.pl Welonki http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem go http://www.samosia.pl Jaką partię popierasz? http://www.samosia.pl Daj buzi http://www.kowbojki.pl Czy uważacie, że tak można tańczyć na weselu? :-) http://www.samosia.pl Pielgrzymki :D http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem kobiet... http://www.samosia.pl Jak ją odbić? http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem kobiet... http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem go http://www.kowbojki.pl Zrobicie to za 5000 zł? http://www.samosia.pl Przystojniejsi najprzystojniejsi... http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem kobiet... http://www.kowbojki.pl Moj ojciec to gnój http://www.kowbojki.pl Zrobicie to za 5000 zł? http://www.samosia.pl Dlaczego nazywacie mnie zbokiem albo erotomanem :/ ? http://www.fanimal.pl Pomocy http://www.samosia.pl Przystojniejsi najprzystojniejsi... http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem go http://www.samosia.pl Jaką partię popierasz? http://www.samosia.pl Jak ją odbić? http://www.kowbojki.pl Moj ojciec to gnój http://www.kowbojki.pl Czy uważacie, że tak można tańczyć na weselu? :-) http://www.kowbojki.pl Czy uważacie, że tak można tańczyć na weselu? :-) http://www.samosia.pl Kocham was oh love XDXD http://www.samosia.pl Kocham was oh love XDXD http://www.kowbojki.pl Czy uważacie, że tak można tańczyć na weselu? :-) http://www.kowbojki.pl Nie rozumiem go http://www.samosia.pl Jaką partię popierasz? http://www.samosia.pl Pielgrzymki :D http://www.samosia.pl Pytanie Do Panów. Pierwszy raz. http://www.kowbojki.pl Podobam sie mu czy nie? http://www.samosia.pl Jak ją odbić? http://www.fanimal.pl Pomocy http://www.samosia.pl Dlaczego nazywacie mnie zbokiem albo erotomanem :/ ? http://www.kowbojki.pl Jestem w szoku http://www.samosia.pl #40 Najgorsza,najtragiczniejsza rzecz w moim życiu :( http://www.samosia.pl Pytanie Do Panów. Pierwszy raz. http://www.kowbojki.pl Z kim z kowbojek http://www.samosia.pl Dlaczego nazywacie mnie zbokiem albo erotomanem :/ ? http://www.fanimal.pl Welonki http://www.samosia.pl Główny "podrywacz" na samosi http://www.fanimal.pl Pomocy http://www.samosia.pl Kocham was oh love XDXD
andziaandzi
andziaandzi
21.05.12, 16:38 | Gimnazjum / Sztuka/Plastyka (wypracowanie)
Zgłoś

SŁYNNI MALARZE I RZEŹBIARZE

BOTTICELLI SANDRO, właśc. Alessandro di Mariano Filipepi (1445–1510), malarz wł.; przedstawiciel renes. szkoły florenckiej; malował obrazy rel., mitol., alegor. oraz portrety; dzieła: Alegoria męstwa, Pokłon Trzech Króli, Wiosna (Primavera); 1481–83 freski w Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie; obrazy mitol.: Narodziny Wenus, Wenus i Mars; tondo Madonna del Magnificat; po 1490 pod wpływem kazań Savonaroli obrazy rel. (np. Koronacja Matki Boskiej, Złożenie do grobu) o patetycznym i ekspresyjnym wyrazie; ilustracje do Boskiej Komedii Dantego Alighieri; cechy dzieł Botticellego: chłodny, czysty koloryt, precyzja rysunku i dekor. linearyzm.



Botticelli, Narodziny Wenus, 1485

BELLOTTO BERNARDO, zw. Canaletto (1721–80), wł. malarz i akwaforcista; uczył się u swego wuja A. Canala, zw. również Canaletto; działał początkowo w Wenecji i in. miastach wł.; 1747–58 w Dreźnie; od 1748 malarz nadworny Augusta III; ok. 1759–61 na dworze cesarskim w Wiedniu i 1761 elektorskim w Monachium; od 1764 wykładowca w Akad. Sztuk Pięknych w Dreźnie; 1767–80 pracował dla Stanisława Augusta Poniatowskiego w Warszawie. Bellotto był obok A. Canala i F. Guardiego najwybitniejszym przedstawicielem weneckiego malarstwa wedutowego; malował gł. panoramy miast, widoki ulic, placów i budowli ożywionych rodzajowym sztafażem (cykle widoków Drezna, Wiednia, Warszawy) oraz fantastyczne widoki arch.; był mistrzem perspektywy, artystą wrażliwym na kolor i światło; dzieła jego cechuje precyzyjny rysunek i bezbłędna perspektywa linearna, osiągana m.in. dzięki stosowaniu ciemni opt. (camera obscura). Koloryt utrzymany w jasnej, niekiedy chłodnej tonacji. Twórczość Bellotta w Warszawie uległa ewolucji; oprócz wedut (dla Sali Prospektowej Zamku Król.) tworzył freski (w Zamku Ujazdowskim), obrazy hist. (Elekcja Stanisława Augusta, 2 wersje — 1776 i 1778, Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w 1633 1779), wprowadził do wedut sceny rodzajowe (Ulica Miodowa ok. 1775), w których pojawiają się portrety (Widok ogólny Warszawy od strony Pragi 1770), zainteresował się pejzażem (Widok łąk wilanowskich), w którego tle pojawiły się efekty barw i światła zapowiadające realizm XIX w. Po zniszczeniach wojennych obrazy Bellotta stanowiły cenny dokument ikonograf. do rekonstrukcji zabytkowych dzielnic Warszawy. Duży zbiór obrazów Bellotta posiada Muzeum Nar. i Zamek Król. w Warszawie.



Bellotto Bernardo, zw. Canaletto, Pułkownik Königsfels uczy jazdy konnej ks. J. Poniatowskiego, 1773

CARAVAGGIO, właśc. Michelangelo Merisi da Caravaggio (1573–1610), malarz wł.; jeden z najwybitniejszych twórców wczesnego baroku; kształcił się w Mediolanie; ok. 1590 przybył do Rzymu; zagrożony karą za zabójstwo, 1606 zbiegł z Rzymu; przebywał w Neapolu, na Malcie i Sycylii; ułaskawiony przez papieża, w drodze do Rzymu zmarł na febrę. Początkowo malował tematy rodzajowe i mitol. (Bachus, Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę), poświęcając wiele uwagi martwej naturze; 1597–1606 tworzył nowatorskie dzieła o tematyce rel., w których wprowadzał realist. przedstawione postaci z ludu i sceny z życia codziennego (obrazy z dziejów św. Mateusza, Nawrócenie św. Pawła, Męczeństwo św. Piotra, Śmierć Marii), o ciemnych tłach, intensywnym kolorycie, kontrastowym światłocieniu, śmiałych skrótach perspektywicznych i dynamicznej kompozycji, osiągając niezwykłe napięcie dram.; w ostatnim okresie twórczości Caravaggio zrezygnował z dynamicznej kompozycji na rzecz ekspresji psychol. (Wskrzeszenie Łazarza, Ścięcie św. Jana); jeden z pierwszych realistów i twórców malarstwa rodzajowego; oddziałał silnie na malarstwo hol., wł., franc. i hiszp. XVIII w.



Caravaggio, Bachus ok.1595/96

CÉZANNE PAUL (1839–1906), malarz franc.; jeden z najwybitniejszych twórców sztuki nowocz.; 1861–64 przebywał w Paryżu, gdzie studiował dzieła dawnych mistrzów w Luwrze oraz uczęszczał do Academie Suisse; zaprzyjaźnił się wówczas z C. Pissarrem i zbliżył do grupy przyszłych impresjonistów; 1888 osiadł w Aix-en-Provence, gdzie przebywał do końca życia. We wczesnym okresie twórczości, Cézanne malował martwe natury, nawiązujące do prac E. Maneta (Martwa natura z czarnym zegarem ok. 1870), pejzaże z Estaque i Paryża, studia portretowe, w których zaznacza się właściwe Cézanne'owi współzależne traktowanie bryły i plamy barwnej. Od 1873 tworzył pod wpływem impresjonizmu, co przyniosło oczyszczenie i rozjaśnienie jego palety, wzmożenie wibracji barw i uspokojenie faktury (Dom powieszonego 1873, Portret V. Chocqueta 1876/77). Odszedł jednak od impresjonizmu w kierunku wyrazistego rysunku, budowania formy kolorem, klas. kompozycji dużych płaszczyzn. W 1890–95 malował gł. kompozycje figuralne i portrety, dążąc do osiągnięcia pełni formy mal. (kilka wersji Grających w karty). Po 1895 zaznaczyło się u Cézanne'a dążenie do dram. i dynamicznej syntezy środków wyrazu (Wielka pinia w Montriant 1895, Kamieniołomy w Bibemus 1898–1900, Portret A. Vollarda 1899). Od 1898 niemal do końca życia pracował także nad Wielkimi kąpiącymi się. Dopiero w ostatnich latach życia Cézanne'a malarstwo jego znalazło uznanie. Dzieła i poglądy artystyczne Cézanne'a oddziałały na wiele kierunków artyst. (m.in. kubizm) i sztukę XX w.



Cézanne Paul, Grający w karty, 1890–92

DEGAS, De Gas, EDGAR (1834–1917), franc. malarz pastelista i grafik; studiował w École des Beaux-Arts w Paryżu, następnie podróżował po Włoszech (1860) i USA (1872). Od klasycyzujących kompozycji hist. we wczesnym okresie twórczości, zwrócił się ku tematyce portretowej (Kobieta z chryzantemami 1865); bliski kontakt z impresjonistami (brał udział w ich pierwszych wystawach), wpłynął na ukształtowanie się sztuki Degasa; zajmując się gł. analizą ruchu, wzajemnymi relacjami przestrzennymi w obrazie, dążył do skrystalizowania w przemyślanej kompozycji przelotnych wrażeń, chwilowych gestów i sytuacji. Często stosował technikę pastelu, pozwalającą na szybsze zanotowanie interesującej artystę sytuacji. Prace z tego okresu o tematyce obejmującej kompozycje figuralne z życia wielkomiejskiego (Absynt 1876, Prasowaczki 1884), cykle scen baletowych (Koniec arabeski ok. 1880, Różowe tancerki 1885, Błękitne tancerki 1890), wyścigów konnych (Przed startem 1862, Dżokeje 1881–85) oraz akty kobiece — cechuje mistrzostwo rysunku, śmiałość ujęć i skrótów kompozycyjnych, często wycinkowych, na wzór fotografii, którą Degas interesował się podobnie jak drzeworytem jap.; w swych obrazach, gł. w cyklu baletowym, wykorzystywał też efekty sztucznego światła. Oprócz różnych technik mal. uprawiał rysunek oraz litografię i monotypię, a przy końcu życia, zagrożony ślepotą, rzeźbę w glinie i wosku (figurki koni, tancerek, akty kobiece). Wywarł wpływ m.in. na H. Toulouse-Lautreca, P. Bonnarda i E. Vuillarda.



Edgar Degas, Błękitne tancerki,1890

DELACROIX EUGENE (1798–1863), malarz franc.; gł. przedstawiciel romantyzmu w sztuce eur.; uczeń P. Guérina w paryskiej École des Beaux-Arts; studiował dzieła mal. w Luwrze, zwł. P.P. Rubensa i Veronesego. Podróż do W. Brytanii (1825) i zapoznanie się z dziełami J. Constable'a, W. Turnera i R.P. Bonningtona były dopełnieniem studiów Delacroix i pozwoliły mu odkryć wartość koloru oraz dały większą swobodę techniki mal., a także rozbudziły zainteresowanie akwarelą; duży wpływ wywarła nań też lektura dzieł Dantego, W. Szekspira, J.W. Goethego, G. Byrona i W. Scotta. Kolejne etapy twórczości Delacroix wyznaczają takie obrazy, jak: Barka Dantego (1822), Masakra na Chios (1824), Śmierć Sardanapala (1827), Wolność wiodąca lud na barykady (1830), w których zostały zawarte zasadnicze elementy programu romantyzmu, zwalczanego przez klasyków, gł. J.A.D. Ingresa i środowisko akademickie. Na miejsce obowiązujących dotąd klasycyst. konwencji mal. wprowadzał bogactwo poet. wyobraźni, patos, dramatyzm, dynamikę kompozycji, swobodną grę barw i światła, świeżość i swobodę materii mal.; odbyta 1832 podróż do Algierii i Maroka dostarczyła Delacroix nowych tematów i wrażeń koloryst.; powstały wówczas m.in. takie obrazy, jak Kobiety algierskie (1834), Szaleńcy z Tangeru (1838), Wesele żydowskie w Maroku (1841), zapoczątkowując modę na orientalizm. Delacroix malował też obrazy o tematyce hist., rel., portrety (Autoportret 1827, Portret Chopina 1838), pejzaże i sceny egzotycznych polowań; był twórcą malowideł ściennych, wykonanych na zamówienie rządu w Paryżu, m.in. w Pałacu Burbońskim (1838–47), Luwrze (1849–51); zajmował się też litografią (m.in. ilustracje do Fausta Goethego i Hamleta Szekspira). Autor artykułów z dziedziny krytyki artyst., m.in. w „Revue de Deux Mondes”; od 1822 prowadził dziennik (Dzienniki 1893–95), zawierający oprócz informacji biogr. jego wypowiedzi estetyczne. Malarstwo Delacroix wywarło istotny wpływ na sztukę XIX w.



Delacroix Eugene, Wolność wiodąca lud na barykady, 1830

DONATELLO, właśc. Donato di Betto Bardi (1386–1466), rzeźbiarz wł.; najwybitniejszy przedstawiciel rzeźby wł. XV w.; początkowo we Florencji w pracowni L. Ghibertiego; od ok. 1430 w Rzymie, gdzie studiował rzeźbę antyczną, 1433 powrócił do Florencji; wczesne dzieła (posągi dla kampanili, katedry i Or San Michele we Florencji) cechuje swobodny układ postaci i realizm ujęcia; zainteresowanie antykiem uwidoczniło się w posągu Dawida (1430, pierwszy renes. akt męski); Donatello wykonywał nagrobki, posągi, płaskorzeźby w marmurze (m.in. trybuna śpiewacza dla katedry florenckiej), w brązie (ołtarz wielki dla bazyliki Św. Antoniego w Padwie) i w drewnie (figura św. Magdaleny), odznaczające się świetną kompozycją, doskonale zarysowaną perspektywą, wielką ekspresją i dynamizmem. Jest twórcą pierwszego, monumentalnego, renes. dzieła — pomnika konnego kondotiera Gattamelaty w Padwie (1444–47). Twórczość Donatella wywarła wielki wpływ na renes. rzeźbę włoską.

DÜRER ALBRECHT (1471–1528), niem. malarz i grafik; najwybitniejszy przedstawiciel przełomu późnego średniowiecza i renesansu w sztuce środkowoeur.; uczeń swego ojca i M. Wolgemuta. W 1490–94 podróżował po Alzacji i Szwajcarii; 1494–95 i 1505–07 przebywał we Włoszech, a 1520–21 w Niderlandach. Działał w Norymberdze, prowadząc warsztat mal. i graf.; Dürer, jeden z pierwszych w Europie Pn., przyswoił sobie zdobycze renesansu wł.; łącząc je z realizmem niderl. i tradycją sztuki niem., stworzył odrębny język obrazowy. Najwybitniejszym dziełem pierwszego okresu twórczości jest cykl 14 drzeworytów do Apokalipsy (1498) wyróżniający się nowatorstwem techniki drzeworytniczej. W tym czasie powstały też liczne malowane portrety (Autoportret 1498), rysunkowe pejzaże i studia przyr., miedzioryty (Syn marnotrawny 1496) oraz cykle drzeworytnicze (Pasja Chrystusa 1498–1510 i Życie Marii 1501–11). W późniejszych dziełach zaznaczył się wpływ sztuki wł., widoczny w kolorycie (Święto Różańcowe 1506) i w studiach nad perspektywą i proporcjami. Arcydziełem tego okresu są miedzioryty Rycerz, śmierć i diabeł (1513), Św. Hieronim w celi (1514), Melancholia (1514), w których Dürer pragnął wyrazić swój pogląd na życie i sztukę. Wielkim dziełem mal. popierającym idee M. Lutra były 2 obrazy przedstawiające Czterech apostołów (1526). Dürer był również teoretykiem sztuki, zajmował się perspektywą i proporcjami ludzkiego ciała (Vier Bücher von menschlicher Proportion 1528); jego uczniowie to m.in. H. Kulmbach i H. Schaufelein.



Albrecht Dürer, Autoportret, 1498

GRECO, EL, właśc. Dominikos Theotokopulos (1541–1614), malarz hiszp., pochodzenia gr.; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli manieryzmu; 1565–70 w Wenecji, gdzie był uczniem Tycjana, uległ też wpływowi Tintoretta i Bassanów; 1570–76 w Rzymie (wpływ Rafaela i Michała Anioła), ok. 1572 w Parmie (wpływ Parmigianina), od 1577 działał w Toledo, malował gł. kompozycje rel. i portrety; wcześnie rozwinął własny indywidualny styl o cechach manierystycznych, przeciwstawiając założeniom renesansu dążenie do uzyskania atmosfery ekstatycznego wizjonerstwa i mistycyzmu rel.; przedstawiał postacie odmaterializowane, o silnie wydłużonych proporcjach i w symbol. gestach; potęgował nastrój i ekspresję obrazów, stosował irracjonalne efekty świetlne i kontrastowe, zaskakujące zestawienia barw o chłodnej tonacji; gł. dzieła: Wniebowzięcie NMP (1577), Sen Filipa II (ok. 1580), Męczeństwo św. Maurycego (1581–84), Odarcie Chrystusa z szat (1582–84), Pogrzeb hrabiego Orgaza (1585), Chrystus na krzyżu (ok. 1590), Zmartwychwstanie (1592–94), Portret kardynała F. Nino de Guevára (1596–98), Zesłanie Ducha Świętego (1604–14), Zwiastowanie (1605–12), Scena z Apokalipsy (1610–14), Widok Toledo (1610–14); pierwszy wprowadził do hiszp. malarstwa pejzaż jako samodzielny temat; nowatorstwo środków malarskich El Greco zostało docenione dopiero w końcu XIX i w XX w., dostrzeżono w nim jednego z prekursorów ekspresjonizmu.



Greco, El, Trójca Święta, 1577



FIDIASZ, gr. Pheidias (ok. 490–420 p.n.e.), syn Charmidesa z Aten, wg opinii starożytnych największy rzeźbiarz gr.; uczeń Ageladasa z Argos; przyjaciel i doradca artyst. Peryklesa; od ok. 447 p.n.e. nacz. kierownik prac na Akropolu ateńskim; ok. 432–434 p.n.e. oskarżony w sfingowanym procesie o zawłaszczenie mienia publ. (złoto, kość słoniowa) i bezbożność (umieszczenie portretów własnego i Peryklesa na tarczy kultowego posągu Ateny Partenos); po wyroku (wygnanie) działał w Olimpii. Wielkość talentu Fidiasza przejawiła się w monumentalizacji tradycyjnych schematów kompozycyjnych, mistrzowskim łączeniu różnych dyscyplin artyst. (np. snycerstwa z toreutyką, złotnictwem) i umiejętności organizowania pracy zespołowej (z malarzami, brązownikami itp.); wszechstronność — w perfekcyjnym opanowaniu m.in. wielu technik rzeźbiarskich. Dzieła Fidiasza, gł. rel. (znane tylko ze źródeł lit. i miernych kopii rzym.) — statyczne, pełne spokoju i majestatycznego piękna (etos) były plast. wersją lit. wizji Homera bogów olimpijskich; z brązu Fidiasz wykonał m.in. Wotum Maratońskie (ok. 470 p.n.e. w Delfach), Atenę Promachos (wys. ok. 7 m, ok. 460–450 p.n.e.) i Atenę Lemnia (ok. 451–444 p.n.e., nowoż. rekonstrukcja w Muzeum Nar. w Warszawie) na Akropolu ateńskim oraz Amazonkę (ok. 440 p.n.e.) dla Artemizjonu w Efezie; w technice akrolitu — Atenę Areja (ok. 448 p.n.e.) dla Platejów, a w chryzelefantynie — 2 najsławniejsze kolosalne posągi kultowe: Atena Partenos (wys. ok. 10 m, przed 438 p.n.e.; kopia rzym. tzw. Atena Warwakion) dla Partenonu i tronującego Zeusa Olimpijskiego (po 432 p.n.e., zaliczanego do siedmiu cudów świata) w jego świątyni w Olimpii; w marmurze — projekt (zapewne i częściowe wykonawstwo) dekoracji rzeźb. Partenonu (metopy, fryz, przyczółki). Wielka indywidualność Fidiasza i jego szkoły wywarły decydujący wpływ na kierunek rozwoju rzeźby gr. w V w. p.n.e.

GAUGUIN PAUL (1848–1903), franc. malarz, rzeźbiarz i grafik; w młodości służył w marynarce, od 1871 był urzędnikiem bankowym w Paryżu. Malarstwem zajął się 1874 jako amator, od 1883 poświęcił się mu całkowicie, porzucając dotychczasowe zajęcia. Początkowo tworzył pod wpływem impresjonistów, zwł. C. Pissarra; po podróży 1887 do Panamy i na Martynikę oraz po krótkim pobycie z V. van Goghiem w Arles 1888, osiadł w Bretanii; malował w Pont-Aven i Le Pouldu (1888–90), gdzie skrystalizował się jego własny styl mal., pełen poet. symbolizmu, inspirowanego folklorem i pejzażem Bretanii; powstały wówczas kompozycje, malowane dużymi płaszczyznami intensywnych, czystych barw, zamkniętych grubym konturem (Żółty Chrystus 1888, Walka Jakuba z aniołem 1888, Piękna Angele 1889); wraz z É. Bernard oprac. założenia cloisonizmu i syntetyzmu (m.in. polegające na radykalnym uproszczeniu form zamkniętych wyraźnym, płynnym konturem, operowaniu płaską jednolitą plamą barwną i odrzuceniu perspektywy), które stały się podstawą tzw. szkoły z Pont-Aven, a potem grupy nabistów. W 1891, w poszukiwaniu nie tkniętej cywilizacją natury i obyczajowości, Gauguin wyjechał na wyspy Oceanii (Tahiti) i Martynikę, gdzie (z wyjątkiem pobytu we Francji 1893–95) pozostał do końca życia; w zetknięciu z bujnością tropik. przyrody i egzotyką tzw. prymitywnych kultur (prekolumbijskiej, jawajskiej, jap.) w twórczości Gauguina nastąpiło pogłębienie nurtu symbolizmu, połączone ze wzbogaceniem i uintensywnieniem kolorytu, maks. syntezą formy i większą monumentalizacją kompozycji (Skąd przybywamy? Kim jesteśmy? Dokąd idziemy? 1897, Biały koń 1898). W ostatnich latach życia Gauguin zajmował się też drzeworytem i rzeźbił; pisywał artykuły do czasopism paryskich, gł. do „La Revue Blanche” (gdzie 1897 drukowano w odcinkach jego pamiętnik z Tahiti: Noa Noa, wyd. pol. 1925); 1899–1900 wydawał w Papeete pismo „Le Sourire”. Twórczość Gauguina wywarła zasadniczy wpływ na ukształtowanie się sztuki współczesnej.



Gauguin Paul, Kobiety z Tahiti, 1892

GOGH VINCENT van (1853–90), malarz hol.; z malarstwem zetknął się pracując w młodości w antykwariatach Goupila w Hadze, Londynie i Paryżu; 1878–79 prowadził działalność misyjną wśród górników w belg. zagłębiu węglowym w Borinage; 1881–86 przebywał kolejno w Hadze (studia u A. Mauve'a), Nuenen i Antwerpii, tworząc realist., surowe rysunki, akwarele i obrazy nawiązujące do hol. malarstwa rodzajowego XVII w. (Jedzący kartofle 1885). W 1886 przybył do Paryża, do brata Theo, przyjaciela i doradcy w sprawach artyst., który wspierał go materialnie; tam, pod wpływem malarstwa impresjonist. i grafiki jap., van Gogh rozjaśnił i wzbogacił koloryt, wyzyskując też wartości dekor. faktury i linii — pejzaże z Montmartre'u i okolic Paryża, portrety (Pere Tanguy 1887, Autoportret przy sztalugach 1888). W 1888 wyjechał do Arles, gdzie ukształtował się w pełni styl jego malarstwa, w którym intensywne barwy widma słonecznego, z przewagą ulubionych żółci, gruba, impastowa faktura i deformacja, są traktowane jako środki ekspresji; w tym duchu rozwinął teorię koloru sugestywnego; także tematyka obrazów, wśród których przeważa pejzaż i portret, nabierała w tym okresie często znaczenia symbol. (Nocna kawiarnia w Arles 1888, Pokój artysty 1888, kilka wersji Słoneczników). Z powodu rozwijającej się choroby psych. umieszczony w zakładzie w Saint-Rémy, gdzie 1889–90 powstały liczne pejzaże o potęgującym się dram. napięciu i dynamizmie (Gwiaździsta noc 1888, Droga z cyprysem i gwiazdą 1890), martwe natury (kwiaty), portrety i kompozycje figuralne, m.in. wg J.F. Milleta. W 1890 van Gogh opuścił zakład i zamieszkał w Auvers-sur-Oise, pod opieką dra P. Gacheta; malował tam portrety i sugestywne pejzaże, pełne niepokoju i dramatyzmu (Kruki nad polem pszenicy); w lipcu tegoż roku pod wpływem depresji psych. popełnił samobójstwo. Twórczość van Gogha wywarła silny wpływ na malarstwo XX w.



Gogh Vincent van, Autoportret z zabandażowanym uchem, 1889

GOYA Y LUCIENTES FRANCISCO (1746–1828), hiszp. malarz i grafik; jeden z najwybitniejszych twórców przeł. XVIII i XIX w.; uczeń J. Luzán y Martineza i F. Bayeu Subiasa; 1773 osiadł w Madrycie, 1786 mianowany malarzem król., 1799 — pierwszym malarzem nadwornym; 1792 choroba spowodowała trwałą głuchotę artysty; 1824 osiadł w Bordeaux; tworzył kompozycje rokok. o tematyce rodzajowej (od 1776 projekty arrasów dla manufaktury król.); freski o tematyce rel. (w katedrze w Saragossie 1771–72) oraz symbol. i fantastyczno-demonicznej (14 malowideł ściennych, zw. czarnymi malowidłami, w jego domu w Madrycie, zw. Quinta del Sordo, m.in. Saturn pożerający swe dzieci 1820–22); obrazy sztalugowe; portrety (Księżna Altamira z córką 1787, Księżna Alba 1795 i 1797), sceny rodzajowe (Maja naga, Maja ubrana 1797–99, Maja na balkonie 1810–15), ok. 1814 obrazy o walce narodu hiszp. z wojskami Napoleona I (2 maja 1808 — Walka koło Puerta del Sol w Madrycie, 3 maja 1808 — Rozstrzelanie powstańców madryckich) — pełne dram. wyrazu oskarżenie wojny; cykle graf.: Kaprysy (Los Caprichos 1796–98), będące wyrazem poglądów społecznych Goi, Okrucieństwa wojny (Los desastres de la guerra 1810–15), Szaleństwa (Disparates, zw. też Proverbios — Przysłowia 1813–18), Tauromaquia (1815–16). Twórczość Goi y Lucientes przechodziła fazy od późnego baroku, przez dworskie malarstwo rokok. i okres poszukiwań koloryst., ku coraz większemu realizmowi ujęcia, ostrości widzenia, sile ekspresji i sugestywności wizji i stała się w malarstwie eur. jednym z pierwszych przejawów romantyzmu; wpływ Goi y Lucientes zaznaczył się w twórczości m.in.: E. Delacroix, H. Daumiera, G. Courbeta, E. Maneta; ekspresja i symbolizm dzieł. Goi y Lucientes były jednym z gł. źródeł inspiracji symbolistów i ekspresjonistów.



Goya y Lucientes Francisco de, 3 maja 1808 roku. Rozstrzelanie powstańców madryckich, 1814

LEONARDO DA VINCI (1452–1519), wł. malarz i teoretyk sztuki, rzeźbiarz, architekt, uczony i myśliciel epoki renesansu; wszechstronny i genialny artysta. Od 1466 uczeń A. del Verrocchio we Florencji, gdzie został 1472 czł. cechu malarzy; 1482 lub 1483–1499 działał w Mediolanie na dworze L. Sforzy, zw. il Moro, 1500–06 we Florencji, 1506–13 ponownie w Mediolanie, 1513–16 w Rzymie pod opieką G. Medici, brata papieża Leona X; 1516 wyjechał do Francji zaproszony przez Franciszka I, zmarł w Amboise. Już w warsztacie Verrocchia (ok. 1476) namalował anioła w Chrzcie Chrystusa tego artysty. Samodzielne dzieła Leonarda da Vinci z pierwszego okresu florenckiego: Pokłon Trzech Króli, Św. Hieronim (oba nie ukończone) i Zwiastowanie, studia do Madonny z kotkiem; z okresu pobytu na dworze mediolańskim: portret Cecylii Gallerani — Dama z gronostajem (1483–85 — Muzeum Czartoryskich, Kraków), Madonna w grocie skalnej (1483), malowidło ścienne Ostatnia Wieczerza (1495–98) w refektarzu klasztoru przy kościele S. Maria delle Grazie w Mediolanie oraz model brązowego pomnika konnego F. Sforzy i projekty arch. (model kopuły katedry, plany pałacu); z drugim okresem florenckim wiąże się praca nad kartonem do obrazu Św. Anna Samotrzecia, nad kartonem i malowidłem ściennym Bitwa pod Anghiari dla Palazzo Vecchio we Florencji 1503–05 (obydwa nie zachowane) i nad portretem Mony Lisy (ok. 1503–1506); w drugim okresie mediolańskim powstały obrazy: Św. Jan Chrzciciel, Bachus, znana z kopii Leda z łabędziem i Św. Anna Samotrzecia oraz rysunkowy autoportret. W czasie pierwszego pobytu w Mediolanie Leonardo da Vinci podjął systematyczne studia w dziedzinie anatomii, botaniki, matematyki, optyki i mechaniki; powstały wówczas gł. części traktatu o malarstwie, architekturze i anatomii, optyce i mechanice; w drugim okresie florenckim kontynuował prace nauk. i zbierał materiały do traktatu o pierwotnych siłach natury, obejmującego całą kosmologię; jego zainteresowania nauk. wiązały się ze sztuką bądź z pracami techn. i były wyrazem pasji poznawczej. Leonardo da Vinci opracował projekty licznych wynalazków (często związanych z prowadzonymi przez niego badaniami nauk.), znacznie wyprzedzających jego epokę: śmigłowca, spadochronu, opancerzonych pojazdów bojowych, łodzi podwodnej, maszyn włók., prasy dźwigniowej, walcarki, tokarki kołowej, szlifierki, zaworów, pomp; wynalazki Leonarda da Vinci nie wywarły jednak większego wpływu na rozwój techniki, gdyż uzyskanych rezultatów autor nigdy nie publikował; do nielicznych zrealizowanych projektów należały projekty dźwigów.



Leonardo da Vinci, Mona Lisa (Gioconda), 1503–06

MANET ÉDOUARD (1823–83), franc. malarz i grafik; uczył się u Th. Couture'a, w czasie licznych podróży kopiował dzieła dawnych mistrzów (zwł. weneckich i hiszp.) znajdujące się w Luwrze i innych muzeach eur.; głośnymi dziełami z pierwszego okresu stały się Śniadanie na trawie (1863, wystawione na tzw. Salonie Odrzuconych) i Olimpia (1863) — obrazy szokujące zderzeniem współcz., właściwej naturalistom tematyki ze sztuką wielkich mistrzów przeszłości (Giorgiona, Tycjana, Rafaela). Stała konfrontacja obrazowanej bezpośrednio rzeczywistości i artyst. tradycji pozostała najistotniejszym problemem malarstwa Maneta. Szczególnie żywy był jego dialog z malarstwem D. Vélazqueza (Martwy torreador 1864–65) i F. Goi (Rozstrzelanie cesarza Maksymiliana 1868, Balkon 1868–69). W kształtowaniu mal. formy dzieł Manet zaznaczył się także wpływ drzeworytu jap., widoczny w przestrzennej budowie obrazów i operowaniu płaską plamą barwną (portret E. Zoli, 1868). Od ok. 1870 przejęcie jasnej, rozsłonecznionej palety i aktualnej, parysko-plenerowej tematyki zbliżyło Maneta do poszukiwań grupy malarzy od 1874 nazywanych impresjonistami (Barka Moneta, Argenteuil, oba 1874). Przy licznych podobieństwach Manet zachował odrębność wobec sztuki impresjonistów, utrzymując dbałość o klas. układy kompozycyjne i odniesienia do sztuki przeszłości (Bar w Folies-Bergere 1882).



Manet Edouard, Olimpia, 1863

MATISSE HENRI (1869–1954), franc. malarz i grafik; współtwórca fowizmu; wybitny artysta XX w.; uczeń G. Moreau; jego wczesne prace mają charakter akademicki (Deser 1897), pod wpływem impresjonizmu a następnie neoimpresjonizmu rozjaśnił paletę; później malował obrazy we własnym stylu (Radość życia 1906, Przepych, spokój i rozkosz 1907), odznaczające się czystym kolorytem oraz prostotą kompozycji i rysunku, zerwaniem z tradycyjną przestrzenią. Od 1908 okres świat. sławy malarstwa Matisse'a (m.in. 1908–11 Muzyka, Taniec, Czerwone studio); w latach następnych dekor. kompozycje z postaciami odalisek i portrety kobiet arab. oraz obrazy z widocznym wpływem kubizmu syntet. (Złote rybki 1915, Lekcja muzyki 1917); po 1930 najpełniejszy rozkwit stylu Matisse'a; gł. tematy — martwe natury i postać kobieca we wnętrzu (Muzyka 1939, Wielkie czerwone wnętrze 1948); 1931–33 panneau dekor. Taniec (w sali Fundacji Barnesa w Merion, Pensylwania). Matisse tworzył rysunki o lapidarnym stylu, grafiki, ilustracje (cykle ilustracji do Poezji S. Mallarmégo 1932, Kwiatów zła Ch. Baudelaire'a 1947, Poematów Karola Orleańskiego 1950) i scenografie (m.in. dla zespołu S.P. Diagilewa); 1948–51 powstało ostatnie dzieło Matisse'a — dekoracja kaplicy Dominikanek w Vence.



Matisse Henri, Taniec, 1910

MICHAŁ ANIOŁ, właśc. Michelangelo Buonarroti (1475–1564), wł. rzeźbiarz, malarz, architekt i poeta; jeden z najznakomitszych artystów epoki renesansu; nauki początkowe we Florencji u D. Ghirlandaia (1488), potem w pracowni rzeźb. Bertolda di Giovanii, kustosza rzeźb antycznych w Ogrodach Medycejskich Św. Marka; 1490–92 na dworze L. Medici, zw. Il Magnifico (Wawrzyniec Wspaniały), gdzie zetknął się ze środowiskiem humanistów Akad. Platońskiej; 1494–95 w Bolonii (rzeźby w kościele S. Domenico), kilkakrotnie we Florencji (1501–05, 1517–34) oraz w Rzymie (1496–1501, 1505–17, od 1534 do śmierci). Już we wczesnych pracach objawiła się jego wielka indywidualność, zaznaczyły się też wpływy antyku i Donatella (Madonna przy schodach, Walka centaurów z Lapitami — obie płaskorzeźby 1490–92, Bachus 1497–1501, Madonna z Brugii po 1501). Najsłynniejsze rzeźby Michała Anioła odznaczają się — charakterystycznymi także dla dzieł mal. — cechami określanymi przez współcz. jako divinita [‘boskość’] (Pieta Watykańska w Bazylice Św. Piotra w Rzymie 1498–1500) i terribilita [‘ogromna siła dramatyczna’] Dawid — posąg, niegdyś przed Palazzo Vecchio, dziś w Akad. Sztuk Pięknych we Florencji 1501–04, Mojżesz 1513–16, Rachel i Lea 1542, te ostatnie z nie wykończonego, a realizowanego 1505–42 nagrobka papieża Juliusza II ustawionego ostatecznie w kościele S. Pietro in Vincoli w Rzymie); nagrobki synów: Giuliana ks. Nemours i Lorenza II, ks. Urbino z rzeźbami Dnia, Nocy, Poranka i Zmierzchu (w Nowej Zakrystii w kościele S. Lorenzo we Florencji 1520–35); kilka rzeźb o temacie Pieta (najsłynniejsza tzw. Rondanini, ostatnie nie dokończone dzieło, obecnie w Castello Sforzesco w Mediolanie 1564). Główne dzieła mal.: obraz Święta Rodzina (1503), freski o tematyce bibl. (m.in. Prorocy i Sybille) na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej (1508–12), tamże na ścianie ołtarzowej Sąd Ostateczny (1536–41). Główne prace arch.-urb.: przedsionek Biblioteki Laurenziana we Florencji (1524–34), projekt urb. rozwiązania Placu Kapitolińskiego w Rzymie (1536), rozbudowa pałacu Farnese (1546), kontynuacja budowy Bazyliki Św. Piotra (projekt kopuły z 1547 zrealizowany pośmiertnie), kościół S. Maria degli Angeli w termach Dioklecjana (1561). Twórczość Michała Anioła wyrasta ponad konwencje mu współcz., a cechujące ją monumentalizm, ekspresja i niepokój zapowiadają barok. Utwory poetyckie Michała Anioła powstały w większości pod koniec życia artysty; pierwsze poprawne wyd. Poezji pochodzi z 1861, wcześniejsze z 1623 (przekład pol. L. Staffa 1922).



Michał Anioł Buonarroti, Stworzenie Adama, 1511; Mojżesz

MODIGLIANI AMADEO (1884–1920), wł. malarz i rzeźbiarz; od 1907 w Paryżu, gdzie zetknął się z awangardą artyst.; początkowo inspiracje malarstwem P. Cézanne'a, H. Matisse'a i P. Picassa; 1909–10 pod wpływem C. Brancusiego tworzył rzeźby figuralne o syntet. formie, nawiązujące do sztuki współcz. rzeźbiarzy oraz sztuki murzyńskiej; po 1919 malarstwo figuralne — portrety i akty (Wielki akt ok. 1919); dzieła Modiglianiego odznaczają się uproszczoną formą, wydłużeniem proporcji i świetlistym kolorytem; sztuka Modiglianiego zyskała sławę po jego śmierci, dzięki akcji L. Zborowskiego, opiekuna artysty.

MONET CLAUDE (1840–1926), malarz franc.; jeden z twórców i najbardziej konsekwentny przedstawiciel impresjonizmu; w początkowym okresie twórczości uległ wpływom E. Boudina, G. Courbeta (Kamilla 1866) i J.F. Bazille'a (Kobiety w ogrodzie 1867); na ukształtowanie jego malarstwa wywarły też wpływ: szkoła barbizońska, plenery w lasach Fontainebleau i okolicach Paryża z C. Pissarrem, A. Renoirem i A. Sisleyem, oraz nad morzem z J.B. Jongkindem, a także podróż do Londynu (1870), gdzie zetknięcie się z malarstwem J. Constable'a, a zwł. W. Turnera, ustaliło kierunek twórczości Moneta Po 1870 malował obrazy używając gł. czystych, jasnych barw i stosując szkicową technikę, pozwalającą na oddanie wibracji i refleksów światła oraz uzależnionej od niego zmienności barw w pejzażach (gł. z doliny Sekwany, Argenteuil, Vétheuil, Giverny, ale również dworzec Saint-Lazare w Paryżu), stanowiących odtąd wyłączny temat jego malarstwa (Impresja — wschód słońca 1872); po 1890 powstały słynne serie, w których Monet ukazuje ten sam motyw, zmieniający się w zależności od oświetlenia w różnych porach dnia, roku, warunkach atmosf. (Stogi 1890–91, Topole 1891–92, Katedra w Rouen 1892–94, widoki Londynu 1899–1904 i Wenecji 1908, Nenufary od 1905), malowane drobnymi plamkami zacierającymi kontury i kształty przedmiotów, wypełnione jasnymi, roztapiającymi się w świetle barwami.



Monet Claude, Impresja. Wschód słońca, 1872

MUNCH EDVARD (1863–1944), norw. malarz i grafik; studiował w Oslo i Paryżu, gdzie uległ wpływom malarstwa postimpresjonist.; wiele lat spędził w Niemczech, Francji i Włoszech; przyjaźnił się z S. Przybyszewskim, był związany z symbolistami i szkołą z Pont-Aven; po ciężkiej chorobie nerwowej 1909 osiadł w Norwegii. Tworzył symbol. kompozycje figuralne, zbliżone atmosferą do dzieł A. Strindberga, dając w nich w ekspresyjny sposób wyraz obsesjom erotycznym, uczuciom samotności, przygnębienia, lęku przed chorobą i śmiercią (m.in. Zazdrość 1890, Krzyk 1893, Fryz życia — 3 wersje, Taniec życia 1899/1900, Dziewczęta na moście 1901); portrety, pejzaże, projekty dekoracji teatr. (m.in. do Peer Gynta H. Ibsena) i dekoracje ścienne (uniw. w Oslo, 1910–15); stosował silny kontur, płynną secesyjną linię, zróżnicowany koloryt, z którym wiązał treści symbol.; po 1909 rozjaśnił paletę. Twórczość Muncha oddziałała b. silnie na malarstwo eur. pocz. XX w., będąc jednym z gł. źródeł ekspresjonizmu; w Polsce wpływ Muncha zaznaczył się dzięki Przybyszewskiemu w sztuce Młodej Polski.



Munch Edvard, Aleja w śniegu, 1906

PICASSO PABLO, właśc. Picasso Ruiz Blasco (1881–1973), malarz hiszp.; studiował w Barcelonie i Madrycie; 1900–1902 kilkakrotnie przebywał we Francji, gdzie 1904 osiadł na stałe. Wcześnie osiągnął dojrzałość warsztatową, z łatwością adaptując aktualne tendencje artyst., ok. 1901 wykształcił cechy stylu (tzw. okres błękitny). Od 1905 zmienił kolorystykę i tematykę obrazów (okres różowy). W dalszej ewolucji pod wpływem rzeźby murzyńskiej i iberyjskiej doszedł do znacznej deformacji bryły i przestrzeni (Panny z Awinionu 1907). Od 1909 współpracował ściśle z G. Braque'em. W tzw. analit. fazie kubizmu obaj artyści wypracowali koncepcję strukturalnego rozłożenia przedmiotu i umownej przestrzeni będącą zanegowaniem tradycyjnego perspektywicznego ujmowania przestrzeni i bryły. W latach 20., nie biorąc udziału w ruchu surrealist., Picasso adaptował i przekształcał niektóre jego propozycje. Najważniejsze dzieła z lat 30. to cykle Minotauromachia, Sny i kłamstwa generała Franco oraz obraz Guernica, przeznaczony do pawilonu hiszp. na Wystawie Świat. w Paryżu (1937). Po II wojnie światowej Picasso wstąpił do Komunist. Partii Francji i okresowo zaangażował się w działalność publ. (udział w Kongresie Obrońców Pokoju we Wrocławiu, 1948). Powojenna twórczość Picassa nie podlegała już gwałtowniejszym przemianom. Przez całe życie niezwykle wszechstronny i płodny, Picasso tworzył w wielu technikach i gatunkach sztuki (rzeźba, grafika, ilustratorstwo, ceramika). Próbował też sił w literaturze. Dzieła Picassa łączą śmiałość nowatorskich poczynań z przywiązaniem do śródziemnomor. tradycji sztuki figuratywnej.



Picasso Pablo, Panny z Avignon, 1907

RAFAEL, właśc. Raffaelo Santi (1483–1520), wł. malarz i architekt; jeden z najwybitniejszych artystów dojrzałego renesansu; uczeń m.in. Perugina; 1500–04 kompozycje rel. (seria Madonn), portrety księcia Urbino; 1504–08 we Florencji, gdzie zetknął się z dziełami Leonarda da Vinci i Michała Anioła; 1509–20 w Rzymie, w służbie papieży Juliusza II i Leona X; 1515 mianowany konserwatorem staroż. zabytków Rzymu; 1514–20 kier. budowy Bazyliki Św. Piotra. Projektował m.in. w Rzymie: kościół S. Eligio degli Orefici (od 1509), kaplicę Chigi przy kościele S. Maria del Popolo (od 1512), willę Madama (1516) oraz we Florencji pałac Pandolfini (od 1518). Główne dzieła mal.: freski w apartamentach papieskich (stanzach) w pałacu watykańskim — Stanza della Segnatura (1509–11, m.in. Szkoła Ateńska), Stanza d'Eliodoro (1511–14, m.in. Wypędzenie Heliodora ze świątyni); freski w willi Farnesina (Triumf Galatei 1514), w Loggiach Watykańskich (1517–19, wraz z G. Romano i G. da Udine), gdzie wprowadził typ ornamentyki zw. groteską; liczne obrazy sztalugowe o tematyce rel. (Zaślubiny Marii — Sposalizio 1504, Złożenie do grobu 1507); słynne obrazy Madonny, w których dążył do stworzenia idealnego typu postaci kobiecej (Madonna del Granduca ok. 1505, Madonna Sykstyńska ok. 1513, Madonna della Sedia 1516), oraz portrety (La Fornarina 1515, Baldassare Castiglione 1516, Leon X z kardynałami Giulio Medici i Luigi Rossi ok. 1518); 1515–16 kartony do arrasów (Dzieje Apostolskie) dla Kaplicy Sykstyńskiej. Rafael stworzył styl pełenharmonii, spokoju, powagi i klas. piękna; jego dzieła cechuje doskonałość formy i kompozycji; w późnych pracach (m.in. Przemienienie na Górze Tabor) wprowadził ujęcia już manierystyczne, które rozwiną jego uczniowie (np. G. Romano); twórczość Rafaela wywarła ogromny wpływ na sztukę eur., stając się też jedną z podstaw akademizmu.



Rafael, Triumf Galatei, fragment fresku, ok. 1512

REMBRANDT, właśc. Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606–69), hol. malarz, rysownik i grafik; uczeń I. van Swanenburgha w Lejdzie i P. Lastmana w Amsterdamie. W 1625–31 prowadził wspólny warsztat z J. Lievensem w Lejdzie, specjalizując się w malowaniu obrazów rel. i mitol. oraz portretów; na przeł. 1631 i 1632 przeniósł się do Amsterdamu, gdzie zyskał wielką renomę jako portrecista, osiągając status najwybitniejszego malarza hol. tego okresu. Pod koniec życia Rembrandt doświadczył dramatów rodzinnych: 1663 zmarła Hendrickje, 1668 - Tytus; sam podupadł na zdrowiu, pozostał jednak czynny zawodowo do samej śmierci. Najwcześniejsze prace Rembrandta (1625–28) wykazują wpływ stylu Lastmana (Ukamienowanie św. Stefana, Balaam i oślica, Koncert, Tobiasz i Anna, Dawid z głową Goliata przed Saulem). Wiele obrazów Rembrandta z 1627–31 jest wynikiem rywalizacji z ujęciami Lievensa (Samson i Dalila, Wskrzeszenie Łazarza i in.). W okresie lejdejskim powstały pierwsze autoportrety (Autoportret z zacienioną twarzą i in.), otwierające długi cykl kontynuowany przez Rembrandta do końca życia. Po przeniesieniu się do Amsterdamu Rembrandt zasłynął z portretów; oddawał w nich żywość rysów i charakterów postaci i z wirtuozerią ukazywał szczegóły stroju. Wielkim sukcesem stała się Lekcja anatomii doktora Tulpa (1632), w której przełamał tradycję schematycznego zestawienia wizerunków obok siebie - na rzecz przedstawienia postaci w akcji; także do innych portretów wprowadził ruch i akcję (Portret kaznodziei Cornelisa Anslo 1641). W obrazach bibl. i mitol. z 1633–42 wzmógł barok. dynamizm kompozycji i światłocienia (Ofiara Abrahama, Danae, Uczta Baltazara, cykl Pasja Chrystusa, Oślepienie Samsona). Podobna dynamiczność kompozycji i dramatyzm nastroju cechuje pejzaże z 1638–40 (Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem 1638). Kulminacją artyst. poszukiwań Rembrandta z tego okresu jest Wymarsz strzelców (Portret kompanii kapitana F. Banninga Cocqa, tzw. Straż nocna 1642). W 1642–50 Rembrandt stłumił dynamikę, skłaniając się ku intymnemu nastrojowi i bardziej wyważonej kompozycji; wykorzystywał walory światła i barw (Św. Rodzina, Wieczerza w Emmaus). W 1650–60 posługiwał się coraz bardziej swobodną techniką mal.: kładł farbę grubo, zamaszyście, chropawymi plamami, rezygnując z precyzowania detali (Portret Jana Sixa, Betsabe, Hendrickje w kąpieli, Józef i żona Putyfara, Jakub błogosławiący synów Józefa, portrety Tytusa). W późnych obrazach z 1660–69 Rembrandt doprowadził tę technikę do wirtuozerskiej swobody i ekspresji, stosując szorstkie, brutalne plamy barwne, jarzące się światłem (Mojżesz z tablicami przykazań, Sprzysiężenie Claudiusa Civilisa, Homer, Izaak i Rebeka — tzw. Żydowska narzeczona, Powrót syna marnotrawnego, autoportrety).



Rembrandt, Wymarsz strzelców (Straż nocna), 1642; Portret członków cechu sukienników, 1662

RENOIR AUGUSTE (1841–1919), ojciec Jeana i Pierre'a, franc. malarz i rzeźbiarz; jeden z gł. reprezentantów impresjonizmu; 1862–63 uczył się w Paryżu w Atelier Gleyre, gdzie zaprzyjaźnił się z C. Monetem, J.F. Bazille'em i A. Sisleyem. Duży wpływ na jego wczesną twórczość wywarły dzieła kolorystów weneckich; ze współcz. mu malarzy oddziałali nań G. Courbet i E. Delacroix (Diana 1867, Kobieta w kąpieli 1870). Począwszy od słynnej wystawy u Nadara w Paryżu 1874, wystawiał wielokrotnie z impresjonistami (1876, 1877 i 1882). Obrazy Renoira z tego okresu to malowane krótkimi, lekkimi pociągnięciami pędzla, jasnymi, pastelowymi barwami z przewagą różu i błękitu, pełne migotliwego światła pejzaże (Droga wśród traw ok. 1875), martwe natury, a zwł. znacznie liczniejsze niż u pozostałych impresjonistów portrety i kompozycje figuralne (Loża 1874, Huśtawka 1877, Pani Charpentier z dziećmi 1878, Śniadanie wioślarzy 1881). W 1879–82 Renoir przebywał w pn. Afryce, następnie we Włoszech, gdzie poznał twórczość Rafaela i malowidła pompejańskie; pod ich wpływem, a także malarstwa D. Ingres'a, ok. 1882 odszedł częściowo od impresjonizmu; obrazy tego okresu cechuje wyraźniejszy modelunek form, gładka faktura oraz chłodniejszy koloryt (Kąpiące się 1884–87). Po 1886 w twórczości Renoira nastąpił nawrót do żywiołowego kolorytu z przewagą ostrych czerwieni; w licznych obrazach, gł. o motywie aktu kobiecego na tle pejzażu (Sąd Parysa 1914), Renoir osiągnął pełną równowagę barwy i mocno zaznaczonej formy. Pod koniec życia, od ok. 1913, Renoir uprawiał rzeźbę. Częściowo sparaliżowany, kierował pracą uczniów i przy ich pomocy tworzył w glinie akty i torsy; pozostawił też wiele rysunków i grafik. Wywarł duży wpływ na wielu malarzy młodszego pokolenia.



Renoir August, Bal w Le Moulin de la Galette, 1876; Jeanne Samary, 1877

RUBENS PETER PAUL (1577–1640), malarz flam.; jeden z najwybitniejszych twórców epoki baroku. Od 1589 przebywał w Antwerpii, gdzie był uczniem T. Verhaechta, A. van Noorta i O. van Veena; 1600 wyjechał do Włoch i wstąpił na służbę do księcia Mantui, V. Gonzagi; przebywał w Wenecji, Mantui, Florencji, Rzymie, Genui; 1603–04 był z misją dyplomatyczną na dworze hiszp., 1606–08 znów we Włoszech; zapoznał się w tym czasie ze sztuką antyczną, dziełami Rafaela, Tycjana, P. Veronesego, Carraccich, Michała Anioła i Caravaggia; 1608 powrócił do Antwerpii, został malarzem nadwornym arcyks. Alberta i infantki Izabeli; 1609 poślubił Izabelę Brandt, a po jej śmierci Helenę Fourment (stała się jego ulubioną modelką); zał. wielką pracownię mal., w której powstało ponad 2000 obrazów. W jego twórczości dominowała tematyka rel. (m.in. tryptyki: Podniesienie krzyża 1610–11, Zdjęcie z krzyża 1611–14; obrazy — Sąd Ostateczny ok. 1615–16, Pokłon Trzech Króli 1624, wielokrotne przedstawienia Marii i świętych, często łączące nastrój rel. przeżycia ze świeckim przepychem i rodzajowością) i mitol. (gł. wątki heroiczne Bitwa Amazonek ok. 1615, poet. i nacechowane radością życia Pijany Sylen 1618, Święto Wenus ok. 1630–1631); często ukazywał piękno nagiego ciała (Sąd Parysa, Trzy gracje — kilka wersji). Jednym z ważniejszych dzieł Rubensa jest hist.-alegor. cykl malowideł dekor. do Pałacu Luksemburskiego w Paryżu (ob. w Luwrze), przedstawiający życie Marii Medycejskiej (1622–25); Rubens tworzył też portrety reprezentacyjne, zwł. męskie, oraz portrety kobiece (m.in. drugiej żony), sceny z polowań, a pod koniec życia nastrojowe krajobrazy o bogatym kolorycie (Pejzaż z tęczą ok. 1636) i sceny rodzajowe (Kiermasz); pozostawił wiele znakomitych rysunków; projektował tapiserie i karty tytułowe książek wyd. w Antwerpii. Twórczość Rubensa w pełni wyraża idee baroku — cechuje ją dynamika, żywiołowość, swoboda kompozycji, zamiłowanie do bogactwa i okazałości, znakomite wyczucie barwy. Rubens wywarł wpływ na wielu malarzy XVII w. (jego kompozycje były powielane przez grafikę), na malarzy ang. i franc. XVIII w. oraz na romantyków.

STWOSZ WIT, właśc. Stosz, Stvos, Stoss Veit (1447 lub 1448–1533), rzeźbiarz, grafik i malarz; wybitny przedstawiciel późnego gotyku; pochodził z Horb w pd. Szwabii; 1477–96 tworzył w Krakowie (tu powstały jego najlepsze dzieła), dokąd przybył w celu wykonania, na zamówienie rady miejskiej, ołtarza gł. do Kościoła Mariackiego (Ołtarz Mariacki, ukończony 1489); następne dzieła wykonywał gł. w kamieniu, m.in.: krucyfiks do Kościoła Mariackiego (ok. 1491), płaskorzeźba Ogrójec, niegdyś w elewacji kamienicy przy placu Mariackim (ok. 1485 — obecnie w Muzeum Nar. w Krakowie), nagrobki dostojników świeckich i kościelnych — Kazimierza Jagiellończyka (ok. 1492, katedra na Wawelu), biskupa Piotra z Bnina (1493–94, katedra we Włocławku), prymasa Z. Oleśnickiego (1495, katedra w Gnieźnie). Oprócz prac w drewnie i kamieniu Stwosz rzeźbił modele do odlewów z brązu, np. płyta humanisty Filipa Buonaccorsi, zw. Kallimachem (1496–1500 — kościół Dominikanów w Krakowie); zajmował się również grafiką (10 zachowanych prac wykazuje pewne cechy wspólne z dziełami rzeźb., jednak nie dorównuje im poziomem artyst.). W 1496 wyjechał do Norymbergi, jego twórczość w Niemczech nie osiągnęła wyżyn artyst. okresu krak.; z tego okresu liczne rzeźby w Norymberdze, m.in. Pozdrowienie Anielskie (1518) w kościele Św. Wawrzyńca, oraz ołtarz wykonany dla tamtejszego kościoła Św. Salwatora, Karmelitów (1520–23), obecnie w Bambergu.

TOULOUSE-LAUTREC HENRI de, H. de Toulouse-Lautrec-Monfa (1864–1901), franc. malarz i grafik. W dzieciństwie został kaleką; od 1882 studiował w École des Beaux-Arts w Paryżu, 1885 osiadł na Montmartrze, z którym związał swą twórczość; zafascynowany malarstwem E. Degasa; w obrazach, rysunkach i litografiach ukazywał chwytane na gorąco życie i typy paryskie końca XIX w. — sceny z kabaretów, teatru, cyrku, kawiarni, domów publ., wyścigów, sądów, szpitali i prosektoriów (Danse au Moulin de la Galette 1889, album litografii Le café-concert 1893, Au salon de la rue des Moulins 1894, Cyrkówka 1895); twórca wnikliwych portretów (album litografii Yvette Guilbert 1894), znakomitych plakatów (Divan japanais 1892, Jane Avril 1898), dekoracji ściennych w kabarecie Mirliton na Montmartrze (1886) i ilustracji w czasopismach oraz do książki J. Renarda Histoire naturelle (1899). Wycinkowość kompozycji, dążenie do oddania jednostkowego momentu łączą twórczość Toulousa-Lautreka z impresjonizmem, operowanie zaś skrótem, celność charakterystyki, często zawierającej elementy karykatury, oszczędność formy, zwięzły rysunek wzorowany na drzeworycie jap., dekor. kontur, płaskość intensywnej plamy barwnej służyły wyostrzeniu do granic karykaturalnej ekspresji środków postimpresjonist. warsztatu. Twórczość Toulusa-Lauterka, zwł. litografie, wywarła silny wpływ na rozwój nowocz. plakatu.



Toulouse-Lautrec Henri de, W salonie, 1895

TYCJAN, właśc. Tiziano Vecellio (ok. 1485 lub 1488–1576), malarz wł.; jeden z najwybitniejszych artystów renesansu, czołowy przedstawiciel koloryzmu weneckiego; uczeń G. Belliniego i Giorgiona; 1533 mianowany w Bolonii przez Karola V malarzem nadwornym; 1545–46 w Rzymie, 1548 i 1550–51 w Augsburgu na dworze cesarskim; we wczesnych dziełach Tycjana (Miłość niebiańska i miłość ziemska ok. 1515) jest widoczny wpływ malarstwa Giorgiona, którego obraz Śpiąca Wenus — ukończył; następnie wykształcił własny styl, pełen rozmachu i spontaniczności, o nasyconym kolorycie, bogatym światłocieniu i wielkiej swobodzie pędzla; zakres tematyczny sztuki Tycjana był bardzo rozległy, malował obrazy rel. o różnym charakterze i przeznaczeniu (Grosz czynszowy ok. 1517, Assunta 1516, Madonna rodziny Pesaro ok. 1526,


Edytor zaawansowany Zamknij
Podgląd:
Nazwa Kod Rezultat
Odstęp \ a następnie spacja
Nowa linia \\
Potęga x^{2}
Ułamek \frac{x}{y}
Pierwiastek \sqrt{x}
Pierwiastek n-tego stopnia \sqrt[n]{x}
Iloczyn wektorowy \times
Iloczyn skalarny \cdot
Układ 2 równań \left \{ {{y=2} \atop {x=2}} \right
Układ n równań (każde w nowej linii) \begin{cases} ax+b=0\\cx+d=0\\ex+f=0 \end{cases}
Indeks dolny x_{123}
Indeks górny x^{123}
Znaki specjalne \backslash \ \% \ \# \ \$ \ \& \ \^ \ \~
Kwantyfikator "istnieje" \exists
Kwantyfikator "dla każdego" \forall
Suma zbiorów \cup
Iloczyn zbiorów \cap
Mniejsze lub równe \leq
Większe lub równe \geq
Nierówność \neq
Około \approx
Najczęściej używane symbole:
Pi \pi
Nieskończoność \infty
Alfa \alpha
Beta \beta
Gamma \gamma
Wyrażenia zaawansowane:
Całka nieoznaczona \int{x}\, dx
Całka oznaczona \int\limits^a_b {x} \, dx
Limes \lim_{n \to \infty} a_n
Suma szeregu \sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n}
Macierz \left[\begin{array}{ccc}1&2&3\\4&5&6\\7&8&9\end{array}\right]